Plaquenil (Hidroksiklorokin) Kullanırken Göz Kontrolü Ne Sıklıkla Yapılmalı?| 2026

İlk yayın: 20 Mart 2020 · Güncelleme: Eylül 2026

Plaquenil, etken maddesi hidroksiklorokin olan ve özellikle lupus ve romatoid artrit tedavisinde en sık kullanılan ilaçlardan biridir. Hastalar arasında “kinin” olarak da bilinir; ancak hidroksiklorokin, sıtma tedavisinde kullanılan kininden farklı bir ilaçtır.

Hidroksiklorokin çok değerli bir ilaçtır: lupusta alevlenmeleri azaltır, organ hasarının birikmesini önlemeye yardımcı olur ve gözlemsel çalışmalarda daha iyi sağkalımla ilişkilendirilmiştir. Uzun süre kullanıldığında ise nadiren gözün ağ tabakasında (retina) kalıcı hasara yol açabilir. Bu nedenle doğru doz ve uygun göz taraması önemlidir.

Bu yazıda Plaquenil kullanırken Amerikan Oftalmoloji Akademisi'nin (AAO) 2025'te yenilenen önerileri, İngiltere Kraliyet Oftalmologlar Koleji'nin (RCOphth) önerileri ve güncel romatoloji kılavuzları özetlenmektedir.

Hidroksiklorokin göze nasıl zarar verir?

İlaç, retinada ışığı algılayan hücrelerde (fotoreseptörler) yavaş ve sinsi bir hasara yol açabilir. Bu duruma hidroksiklorokin retinopatisi denir. Retina uzun yıllar normal kalır, ancak önceden kestirilemeyen bir noktada toksisite bulguları ortaya çıkabilir. Hasar erken dönemde hiçbir belirti vermez; görme keskinliği ancak ileri evrelerde azalır. Bu yüzden şikâyet beklenmeden tarama yapılır.

Risk ne kadar?

Önerilen dozlarda risk düşüktür, ancak kullanım süresi uzadıkça artar. Büyük bir kohort çalışmasında, tüm doz grupları birlikte değerlendirildiğinde retinopati riski 10 yılda %2,5, 15 yılda %8,6 bulunmuştur. Ancak bu ortalama, önerilenden yüksek doz kullananları da içerir. 15 yıllık risk günlük doza göre belirgin biçimde farklıydı:

•      Günlük doz ≤5 mg/kg olanlarda %2,7

•      5–6 mg/kg olanlarda %11,4

•      6 mg/kg'ın üzerinde olanlarda %21,6

Saptanan olguların çoğu hafif düzeydeydi. Orta-ağır retinopati riski 15 yılda ≤5 mg/kg/gün kullananlarda %1,1, 5–6 mg/kg/gün kullananlarda %2,4 ve >6 mg/kg/gün kullananlarda %5,9 idi. Bu veriler, doğru dozun en az tarama kadar önemli olduğunu göstermektedir.

Retinopati görme kaybı demek mi?

Erken evrede genellikle hayır. Yukarıdaki çalışmada hastalar 5. yıldan itibaren yıllık OCT (optik koherens tomografi) taramasıyla izlenmiş, retinopati de bu taramalarda saptanmıştır. Saptanan 81 retinopatiden Saptanan 81 retinopatinin 56’sı hafif, 17’si orta, yalnızca 8’i ağır düzeydeydi. Hafif ve orta evredeki olgular genellikle görme şikâyetine yol açmaz; merkezi görme çoğunlukla ancak ileri evrede etkilenir. Retinopati, görme kaybı demek değildir. Düzenli taramanın amacı toksisiteyi görme etkilenmeden yakalamaktır; riski azaltmanın en önemli yollarından biri ise doğru dozdur.

Kimlerde risk daha yüksek?

•      Yüksek doz: Günlük doz 5 mg/kg'ı aşarsa risk belirgin artar.

•      Uzun kullanım süresi: Risk özellikle 5 yıldan sonra artar.

•      Böbrek hastalığı: Kronik böbrek hastalığı hidroksiklorokin retinopatisi için bağımsız bir risk faktörüdür. Böbrek fonksiyonu belirgin azaldığında ilaca maruziyet artabileceğinden doz ve göz taraması yeniden değerlendirilmelidir. Bu durum lupus nefriti gibi böbrek tutulumu olan hastalarda özellikle önemlidir.

•      Tamoksifen kullanımı: Meme kanseri tedavisinde kullanılan bu ilaç riski artırır.

•      İlaca ileri yaşta başlamak: AAO 2025 önerilerine yeni eklenen bir risk faktörüdür.

•      Önceden var olan retina veya sarı nokta (makula) hastalığı: Toksisite riskini artırabileceği düşünülür; ayrıca tarama testlerinin yorumlanmasını güçleştirebilir.

Doz nasıl hesaplanır?

Uzun süreli kullanımda hedef doz gerçek vücut ağırlığına göre günde 5 mg/kg veya altında olmalıdır. Eski önerilerdeki “ideal kilo” hesabı artık kullanılmamaktadır. Örneğin 60 kg ağırlığındaki bir kişi için hedef üst sınır günde 300 mg'dır. Tabletler 200 mg olduğu için, hesaplanan ortalama doza ulaşmak amacıyla haftanın bazı günlerinde bir tablet atlanabilir. İlaç vücutta uzun süre kaldığı için haftalık doz ayarlamaları kullanılabilir. Çok yüksek vücut ağırlığında dahi günlük doz genellikle 400 mg'ı geçmemelidir.

 Önerilir: Dozun gerçek kiloya göre hesaplanması ve her kontrolde kilo değişikliklerinin gözden geçirilmesi

Plaquenil Göz kontrolü ne zaman ve ne sıklıkla yapılmalı?

1.     Başlangıç muayenesi: İlaca başlandıktan kısa süre sonra bir göz muayenesi yapılmalıdır. AAO 2025, bu muayenenin göz dibi muayenesinin yanı sıra OCT ve FAF'ı (fundus otofloresans) da içermesini önermektedir. Bu muayene, lupusa bağlı retina tutulumu (lupus retinopatisi) dahil önceden var olan ve fark edilmemiş bir göz hastalığını ortaya koyar ve ileride karşılaştırma yapılabilmesi için bir başlangıç kaydı oluşturur.

2.     Yıllık tarama: Risk faktörü yoksa ve doz uygunsa, yıllık taramaya ilaç başlandıktan 5 yıl sonra başlanır. Önerilen dozlarda ilk yıllarda risk çok düşüktür ve retinopati yavaş gelişir.

3.     Risk faktörü varsa: Böbrek hastalığı, tamoksifen kullanımı veya yüksek doz gibi önemli bir risk faktörü varsa yıllık tarama daha erken başlatılır. AAO 2025, anlamlı risk faktörü bulunanlarda yıllık taramanın tedavinin başlangıcından itibaren yapılmasını önerir.

Kılavuzlar arasında fark: İngiltere'de RCOphth 2020 ve buna dayanan BSR 2026 yaklaşımı rutin başlangıç göz taramasını önermez; yüksek riskli hastalarda ise yıllık izlem daha erken başlar. Buna karşılık AAO 2025 başlangıçta göz dibi muayenesi, OCT ve geniş alanlı FAF yapılmasını önerir. ACR 2025 de başlangıç göz taraması yapılmasını ve yıllık izlemin en geç 5. yılda başlamasını önerir. Bu nedenle başlangıç OCT/FAF kaydı, özellikle ileride karşılaştırma yapılabilmesi açısından yararlıdır.

Hangi tetkikler yapılmalı?

Günümüzde plaquenil göz kontrolü için temel tarama aracı optik koherens tomografidir (OCT). OCT, retinanın katmanlarını ayrıntılı gösteren ağrısız bir görüntüleme yöntemidir. AAO 2025 ve RCOphth 2020, OCT'nin yanında geniş alanlı fundus otofloresans (FAF) görüntülemesini de birincil tarama testi olarak önermektedir.

Fundus otofloresans (FAF) nedir? Retinanın arka tabakasının, boya verilmeden, kendi doğal ışımasıyla fotoğraflandığı ağrısız bir görüntüleme yöntemidir. Hasarlı bölgeler bu fotoğraflarda daha parlak ya da daha koyu görünür. Retinanın geniş bir alanını tek görüntüde gösterdiği için, OCT'nin kapsamadığı bölgelerdeki hasarı yakalamaya yardımcı olur.

Görme alanı testi ve multifokal ERG (retinanın elektriksel yanıtını ölçen test) ise şüpheli bulguları doğrulamak için kullanılan ikincil testlerdir.

Tek başına OCT yeterli mi? AAO 2025, OCT'yi geniş alanlı fundus otofloresans (FAF) ile birlikte birincil tarama yöntemi olarak önerir. Bunun nedeni, özellikle daha dış (perisentral) bölgelerde başlayan toksisitenin standart makula OCT kesitlerinde gözden kaçabilmesidir. AAO 2025'e göre Avrupa, Hindistan, Pakistan ve Orta Doğu kökenli hastalarda hasar çoğunlukla sarı noktanın hemen çevresinde (parafoveal), Doğu Asya kökenli hastalarda ise daha dış bölgelerde (perisentral) başlama eğilimindedir; ancak istisnalar çoktur ve tarama her iki bölgeyi de kapsamalıdır. Görme alanı testi ve multifokal ERG, şüpheli veya uyumsuz bulguları doğrulamak için kullanılabilir.

FAF her göz kliniğinde bulunmayabilir; özellikle geniş alanlı FAF daha çok büyük merkezlerde yapılmaktadır. Bu nedenle pratik yaklaşım şudur: Temel test OCT'dir; mümkünse geniş alanlı FAF ile birlikte yapılmalıdır. FAF mevcut değilse görme alanı testi ek bir değerlendirme yöntemi olarak kullanılabilir.

 Pratik öneri: Göz kontrolü için OCT çekilebilen ve mümkünse FAF da yapılabilen bir göz merkezini tercih edin. Randevu alırken bu testlerin yapılıp yapılamadığını sorun. Romatoloğunuzdan, sevk notunda istenecek testleri belirtmesini de isteyebilirsiniz.

Tarama için yetersiz: Tek başına göz dibi muayenesi, Amsler kartı ve renk görme testi erken hasarı yakalamaz. Göz dibinde “boğa gözü” görünümü ortaya çıktığında hasar zaten ilerlemiş demektir.

Kılavuzlar ne diyor?

	AAO 2025	ACR 2025	RCOphth 2020 / BSR 2026	EULAR 2023
Doz	≤5 mg/kg gerçek kilo	Uzun dönem ortalama ≤5 mg/kg; kısa süreli 5–6,5 mg/kg gerekebilir	5 mg/kg gerçek kilo; genellikle en fazla 400 mg (eGFR <30'da doz azaltımı gerekebilir)	5 mg/kg gerçek kilo
Başlangıç muayenesi	Önerilir (göz dibi + OCT + FAF)	Önerilir	Rutin olarak önerilmez	Belirtilmemiş
Yıllık tarama	Risk yoksa 5. yıldan sonra	En geç 5. yıldan itibaren	5. yıldan itibaren	Belirtilmemiş
Risk faktörü varsa	Tedavinin başlangıcından itibaren yıllık tarama	Belirtilmemiş; ACR tablosu 2020 ortak bildiriye atıf yapıyor	Doz >5 mg/kg, tamoksifen veya eGFR <60 ise 1. yıldan itibaren yıllık tarama düşünülebilir	Daha yakın takip
Birincil testler	OCT + geniş alanlı FAF	Belirtilmemiş (göz hekimliği önerilerine atıf)	SD-OCT + FAF (mümkünse geniş alanlı)	Belirtilmemiş

Not: AAO ve RCOphth göz hekimliği kuruluşlarıdır. ACR, BSR ve EULAR ise romatoloji kılavuzlarıdır ve göz taramasında göz hekimliği kuruluşlarının önerilerine atıf yapar. Kurumların öneri derecelendirme sistemleri birbirinin eşdeğeri değildir.

Şüpheli bir bulgu çıkarsa ilaç hemen bırakılmalı mı?

Hayır, önce bulgunun doğrulanması gerekir. Klinik pratikte, bazı hastaların gereğinden sık göz kontrolüne gittiği, ancak bu kontrollerde retina toksisitesini değerlendirmek için gereken temel testlerin yapılmadığı görülebilmektedir. Bazen de küçük bir şüpheli bulgu üzerine bu değerli ilaç hemen kesilmektedir. Oysa özellikle bazı lupus hastalarında hidroksiklorokinin yerini tutacak bir alternatif yoktur.

Şüpheli bir bulgu görüldüğünde testler tekrarlanmalı ve mümkünse başka bir yöntemle doğrulanmalıdır. RCOphth, ilacın gereksiz yere bırakılmasını önlemek için kesin retinopati tanısında iki ayrı testte birbiriyle uyumlu bulgu arar: OCT ve FAF'ın ikisinin birden tipik olması ya da bunlardan birindeki tipik bulgunun görme alanı veya multifokal ERG ile desteklenmesi. Yalnızca tek bir testte şüpheli bulgu varsa ilaç kesilmeden izleme devam edilir. Kesin retinopati saptanırsa ilacın bırakılıp bırakılmayacağına göz hekimi, romatolog ve hasta birlikte karar vermelidir. AAO 2025'e göre, romatoid artrit gibi başka etkili tedavi seçenekleri bulunan hastalıklarda hastaların çoğu ilacı bırakmayı tercih etmektedir. Aktif lupus gibi iyi bir alternatifi olmayan ağır hastalıklarda ise hasta, hekimleriyle birlikte, yakın göz takibi altında ilaca mümkün olduğunca devam etmeyi seçebilir. AAO 2025'e göre erken ve hafif toksisite düzeyinde ilaç kesildiğinde belirgin ilerleme olasılığı düşüktür; ancak ileri retinopatide hasar ilaç bırakıldıktan sonra da ilerleyebilir.

Hekim köşesi

5 mg/kg kuralı önemli bir güvenlik hedefidir, ancak bireysel farmakokinetik farklılıkları bütünüyle yansıtmaz. EULAR 2023 ve BSR 2026, erişilebilen merkezlerde hidroksiklorokin kan düzeyinin özellikle tedaviye uyumu değerlendirmede yararlı olabileceğini belirtir. ACR 2025 ise test yöntemleri ve yorumlamadaki değişkenlik nedeniyle kan düzeyini doz ayarlamak için rutin kullanma konusunda uzlaşıya varmamıştır; günümüzde en belirgin kullanım alanı uyumu değerlendirmektir. BSR 2026, eGFR <30 mL/dk/1,73 m² olduğunda HCQ dozunun yaklaşık %50 azaltılmasının gerekebileceğini belirtir. ACR 2025 ayrıca uzun dönem ortalama doz hedefini ≤5 mg/kg/gün olarak tanımlar; seçilmiş klinik durumlarda kısa süreyle 5–6,5 mg/kg/gün kullanılabileceğini kabul eder.

4677 hastalık bir kohortta ileri başlangıç yaşı, kadın cinsiyet, evre 3 ve üzeri kronik böbrek hastalığı ve tamoksifen kullanımı daha yüksek retinopati riskiyle ilişkili bulunmuştur. Asyalı ve siyahi hastalarda ise makula dışı (perisentral) örüntü daha sıktır.

Sık Sorulan Sorular

Hidroksiklorokin ile kinin aynı ilaç mı?

Hayır. Hidroksiklorokin, klorokinden türetilmiş ve göz açısından daha güvenli bir ilaçtır. Halk arasında “kinin” dense de sıtmada kullanılan kinin ile aynı ilaç değildir.

Her yıl göz kontrolüne gitmem gerekiyor mu?

Risk faktörü yoksa ve uzun dönem doz uygunsa, başlangıç değerlendirmesinden sonra yıllık tarama 5. yıldan itibaren düzenli yapılır. Böbrek hastalığı, tamoksifen kullanımı veya yüksek doz gibi önemli risk faktörleri varsa yıllık tarama daha erken, AAO yaklaşımında tedavinin başlangıcından itibaren yapılır.

Göz kontrolünde hangi testler yapılmalı?

Temel test OCT'dir; mümkünse geniş alanlı fundus otofloresans (FAF) ile birlikte yapılmalıdır. FAF mevcut değilse görme alanı testi ek bir değerlendirme yöntemi olarak kullanılabilir. Tek başına göz dibi muayenesi erken hasarı göstermez.

FAF her göz kliniğinde yapılabilir mi?

Hayır. FAF özel cihaz gerektirir; özellikle geniş alanlı FAF daha çok büyük merkezlerde bulunur. Randevu alırken yapılıp yapılamadığını sormak yararlıdır. FAF yapılamıyorsa OCT ile birlikte görme alanı testi yapılabilir.

Göz doktorum şüpheli bir bulgu gördü, ilacı bırakmalı mıyım?

Kendi başınıza bırakmayın. Bulgunun tekrar testlerle doğrulanması gerekir. Karar romatoloğunuz ve göz hekiminizle birlikte verilmelidir.

Sonuç: Tek Cümlede Mesaj

Hidroksiklorokin doğru dozda kullanılır ve doğru testlerle, doğru aralıklarla göz taraması yapılırsa, bu değerli ilaç uzun yıllar güvenle kullanılabilir.

Kaynaklar

1.     Marmor MF, Ahn SJ, Ehlers JP, et al. Special AAO Report: Recommendations on Screening for Hydroxychloroquine Retinopathy (2025 Revision). Ophthalmology 2026;133:439–450. doi:10.1016/j.ophtha.2025.11.001

2.     Yusuf IH, Foot B, Lotery AJ. The Royal College of Ophthalmologists recommendations on monitoring for hydroxychloroquine and chloroquine users in the United Kingdom (2020 revision): executive summary. Eye 2021;35:1532–1537.

3.     Melles RB, Jorge AM, Marmor MF, et al. Hydroxychloroquine dose and risk for incident retinopathy: a cohort study. Ann Intern Med 2023. doi:10.7326/M22-2453

4.     Jorge AM, Melles RB, Marmor MF, et al. Risk factors for hydroxychloroquine retinopathy and its subtypes. JAMA Netw Open 2024;7:e2410677.

5.     Sammaritano LR, Askanase A, Bermas BL, et al. 2025 American College of Rheumatology (ACR) guideline for the treatment of systemic lupus erythematosus. Arthritis Care Res 2026;78:815–839.

6.     Md Yusof MY, Smith EMD, Lythgoe H, et al. The 2026 British Society for Rheumatology guideline for the management of children, young people and adults with systemic lupus erythematosus. Rheumatology 2026;65(6):keag223.

7.     Fanouriakis A, Kostopoulou M, Andersen J, et al. EULAR recommendations for the management of systemic lupus erythematosus: 2023 update. Ann Rheum Dis 2024;83:15–29.

#romatoidartrit #sistemiklupuseritematozus #RA #SLE #hidroksiklorokin #toksisite #retina