Prof. Dr. Nurullah Akkoç
Romatoloji Uzmanı
Lupus Hastalığı Nedir? Belirtileri ve Tanısı
Sistemik Lupus Eritematozus (SLE) — Hasta Bilgilendirme Rehberi
Lupus Hastalığı Nedir?
Lupus (tıbbi adıyla sistemik lupus eritematozus, kısaca SLE), bağışıklık sisteminin vücudun kendi dokularına yöneldiği, uzun süreli (kronik) bir otoimmün hastalıktır. Deri, eklemler, böbrekler ve kan hücreleri başta olmak üzere vücudun birçok organını etkileyebilir. Lupus en sık doğurganlık çağındaki kadınlarda görülür.
Bağışıklık sistemi normalde bizi mikroplara karşı korur. Otoimmün hastalıklarda ise bu sistem, vücudun sağlıklı dokularını yabancı gibi algılar ve onlara karşı "otoantikor" adı verilen proteinler üretir. Lupus araştırılırken istenen ANA testi de bu otoantikorları saptamaya yöneliktir. Otoantikorların ve bunlara bağlı iltihabın hangi organları etkilediği, kişide görülen belirtileri belirler.
Önemli bir noktayı bilmek gerekir: lupus, kişiden kişiye çok farklı seyredebilen bir hastalıktır. Bazı kişilerde yalnızca deri ve eklem bulgularıyla hafif seyrederken, bazılarında böbrek gibi iç organları etkileyerek daha ciddi olabilir. Bu nedenle tedavi kişiye özel planlanmalı ve hastalık bir romatoloji uzmanı tarafından düzenli olarak izlenmelidir.
Güneş ve Lupus Belirtileri
Lupus belirtileri, özellikle cilt döküntüleri, güneş ışığıyla tetiklenebilir ya da kötüleşebilir. Bu nedenle güneşten korunma, lupus yönetiminin önemli bir parçasıdır. Dışarı çıkarken geniş spektrumlu güneş koruyucu kullanmak ve yoğun güneşten kaçınmak, alevlenmeleri azaltmaya yardımcı olabilir
Belirtileri Nelerdir?
Lupus vücudun herhangi bir bölgesini etkileyebildiği için belirtileri çok çeşitlidir. Sık görülen belirtiler şunlardır:
-
Yüzde, burun ve yanaklar üzerinde kelebek biçiminde kızarıklık (özellikle güneşe çıktıktan sonra belirginleşir)
-
Saç dökülmesi
-
Eklemlerde ağrı ve tutukluk
-
El, ayak, karın bölgesinde veya göz çevresinde şişlik
-
Göğüs ağrısı veya nefes almada zorluk
-
Kolay morarma
-
İdrarın koyu (çay rengi) veya köpüklü görünmesi (böbrek tutulumunun işareti olabilir)
-
Ağızda yaralar
-
Soğukta el ve ayak parmaklarının solması veya morarması (Raynaud)
Lupus ayrıca düşünmeyi güçleştirebilir; kişiyi kaygılı, üzgün ve çok yorgun hissettirebilir. Bu durum bazen hastalıkla baş etmenin zorluğundan kaynaklanır ve her zaman lupusun daha fazla tedavi gerektirdiği anlamına gelmez. Yine de bu şikâyetlerinizi hekiminizle paylaşmanız önemlidir.
Tanı Nasıl Konur?
Lupus tanısı tek bir testle konmaz. Hekiminiz; şikâyetlerinizi, muayene bulgularını, kan ve idrar testlerini birlikte değerlendirerek tanıya ulaşır. Hastalığın hangi organları etkilediğini anlamak için ek testler de gerekebilir.
Lupusta kullanılan başlıca kan testleri:
• ANA (antinükleer antikor): Lupuslu hastaların hemen hepsinde pozitiftir; bu nedenle ANA'nın negatif olması lupus olasılığını büyük ölçüde azaltır. Ancak ANA sağlıklı kişilerde de, özellikle düşük düzeylerde, sık görülür. Tek başına pozitif ANA lupus olduğunuz anlamına gelmez.
• Anti-dsDNA: Lupusa oldukça özgü bir antikordur. Hastalığın aktivitesiyle, özellikle böbrek tutulumuyla ilişkili olabildiği için tanıda olduğu kadar takipte de kullanılır.
• Anti-Sm: Lupusa çok özgüdür, ancak hastaların yalnızca bir kısmında bulunur.
• Kompleman (C3, C4): Hastalık aktifken düşebilir; takipte yol gösterir.
• Kan sayımı, idrar tetkiki ve böbrek fonksiyon testleri: Kan hücrelerinde düşüklük ve idrarda protein veya kan, organ tutulumunu gösterebilir.
Lupus tanı kriterleri var mı?
En güncel kriterler, Avrupa ve Amerikan romatoloji derneklerinin (EULAR/ACR) 2019'da yayımladığı sınıflandırma kriterleridir. Ama şunu vurgulayalım: bu kriterler, bilimsel çalışmalarda benzer hasta gruplarını tanımlamak için geliştirilmiş sınıflandırma kriterleridir, tanı kriterleri değildir. Bu sistemde ANA pozitifliği ön koşuldur; ardından klinik ve laboratuvar bulgularına puan verilir. En az bir klinik bulgu ile birlikte toplam 10 veya üzeri puan, lupus olarak sınıflandırma için yeterli kabul edilir. Kriterleri tam karşılamayan bazı kişiler de lupus tanısı alıp tedavi edilebilir. Tanıyı, tüm bulguları birlikte değerlendiren hekim koyar.
Nasıl Tedavi Edilir?
Lupus tedavisi, hastalığın hangi organları tuttuğuna ve ne kadar aktif olduğuna göre kişiye özel planlanır. Tedavinin temelinde hidroksiklorokin vardır. Kortizon olabildiğince düşük dozda ve kısa süreyle kullanılır. Gerektiğinde bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar ve yeni biyolojik ilaçlar eklenir. Tedavinin hedefi, hastalığı uzun süre sessiz tutmak ve organ hasarını önlemektir.
Kullanılan ilaçlar, kortizonun neden azaltıldığı ve biyolojik ilaçların kimlere verildiği hakkında ayrıntılı bilgi için: Lupus tedavisi ve kullanılan ilaçlar
Böbrek tutulumu hakkında ayrıntılı bilgi için: Lupus nefriti belirtileri ve güncel tedavisi · Hidroksiklorokin kullananlar için: Plaquenil kullanırken göz kontrolü
Kendiniz İçin Neler Yapabilirsiniz?
İlaç tedavisinin yanında, sizin günlük alışkanlıklarınız da hastalığın seyrini olumlu etkileyebilir:
-
Güneşten korunun: Mümkün olduğunca doğrudan güneşten kaçının. Cildinizi korumak için hem UVA hem UVB'yi engelleyen “geniş spektrumlu” güneş koruyucu kullanın.
-
Sağlıklı beslenin: Bol meyve ve sebze içeren dengeli bir beslenme düzeni benimseyin.
-
Aktif kalın: Kendinizi iyi hissetmeseniz bile hareketli olun. Fazla dinlenmek kasları zayıflatır ve sizi daha kötü hissettirebilir.
-
Sigarayı bırakın: Sigara lupusu kötüleştirebilir.
-
Lupusunuzu bildirin: Size herhangi bir doktor veya hemşire ilaç verirken lupusunuz olduğunu mutlaka söyleyin; bazı ilaçlar lupusu kötüleştirebilir.
Gebelik Düşünüyorsanız
Lupus hastaları, diğer kişilere göre gebelikte sorun yaşama olasılığı daha yüksek olsa da sağlıklı bebekler dünyaya getirebilirler. Önemli olan, gebeliği doğru zamanlamak ve doğru hazırlanmaktır
Gebelik Öncesi Mutlaka Romatoloji Uzmanınıza Danışın
Sizin ve bebeğinizin sorun yaşama olasılığını azaltmanın yolları vardır. Gebeliği denemeye başlamadan önce lupus belirtilerinizin en az 6 ay boyunca kontrol altında (sessiz) olması önemlidir. Ayrıca bazı lupus ilaçları gebelikte güvenli değildir ve gebelik öncesi belirli sürelerle bırakılması gerekir; buna karşılık hidroksiklorokin gibi bazı ilaçların sürdürülmesi önerilir. İlaçlarınızı hekiminize danışmadan değiştirmeyin. Eğer bu ilaçlardan birini kullanırken gebe kalırsanız, vakit kaybetmeden doktorunuza haber verin.
Lupus Hayatımı Nasıl Etkiler?
Lupus ömür boyu süren bir hastalıktır; hafif ya da ağır seyredebilir, hatta belirtiler uzun süre tamamen kaybolabilir. Günümüzde lupusun yönetimi konusunda çok şey bilinmektedir ve doğru tedaviyle çoğu hasta uzun ve dolu bir yaşam sürer. Hastalıkla baş etmeyi kolaylaştırmak için bir destek grubuna katılmak ya da lupusla yaşayan başka kişilerle deneyim paylaşmak iyi gelebilir.
Önemli: Düzenli Takip Şarttır
Lupus uzun süreli bir hastalıktır ve tedavisi kişiye özeldir. İlaçlarınızı hekiminize danışmadan bırakmayın; belirtileriniz geçse bile düzenli kontrol ve kan/idrar testleri, hastalığın sessiz seyreden organ tutulumlarını erken yakalamak ve tedaviyi ayarlamak için gereklidir. Güvendiğiniz bir romatoloji uzmanıyla sürekli takip, hastalığın başarılı yönetiminin anahtarıdır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel muayene yerine geçmez. Şikâyetlerinizin değerlendirilmesi ve size uygun tedavi seçeneklerinin belirlenmesi için randevu alarak bizimle iletişime geçebilirsiniz.