Romatizmada Fiziksel Aktivite: EULAR 2025 Güncel Önerileri

"Eklemlerim ağrıyor, egzersiz yapmamalıyım" düşüncesi uzun yıllar yaygın olarak kabul gördü. Ancak güncel bilimsel veriler, uygun şekilde planlanan fiziksel aktivitenin romatoid artrit, spondiloartrit ve osteoartrit gibi romatizmal hastalıkların yönetiminde önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor.

Muayenehanede en sık duyduğum cümlelerden biri şudur:

"Hocam, egzersiz yapınca eklemlerim daha çok şişiyor. Dinlensem daha iyi olmaz mı?"

Bu soru son derece anlaşılır. Ağrı varken hareket etmek içgüdüsel olarak yanlış hissettirebilir. Ancak son yıllarda elde edilen bilimsel veriler, çoğu romatizmal hastada düzenli fiziksel aktivitenin yararlı olduğunu göstermektedir.

Mayıs 2025'te yayımlanan EULAR (Avrupa Romatoloji Birliği) güncel fiziksel aktivite kılavuzu, 17 ülkeden 26 uzmanın katılımıyla hazırlandı. Sonuç olarak fiziksel aktivite; romatoid artrit, spondiloartrit ve osteoartrit hastalarının yönetiminde güvenli, etkili ve önemli bir tamamlayıcı tedavi yaklaşımı olarak değerlendirilmektedir.

Neden Hareketsizlik Daha Tehlikeli?

Romatizmalı hastaların sağlıklı bireylere kıyasla daha az hareket ettiği uzun süredir biliniyor. Bunun arkasında birkaç neden var:

• Hastaların ve bazen sağlık profesyonellerinin "hareket hastalığı alevlendirir" endişesi

• Ağrı ve yorgunluğun aktiviteyi zorlaştırması

• Kişiye özel egzersiz planlarının yeterince oluşturulamaması

Oysa kılavuz, hareketsiz geçirilen zamanın — sedanter davranışın — yalnızca fiziksel aktivite eksikliğinden bağımsız olarak bile sağlık üzerinde olumsuz etkiler yaratabileceğini vurguluyor.

Basit bir örnek vermek gerekirse, günün büyük bölümünü oturarak geçirmek, düzenli egzersiz yapan kişilerde bile kalp-damar sağlığını olumsuz etkileyebiliyor. Bu nedenle günümüzde hedef yalnızca egzersiz yapmak değil, aynı zamanda uzun süreli oturma sürelerini azaltmak.

Genel Nüfus İçin Geçerli Öneriler Romatizmalı Hastalar İçin de Geçerli mi?

Çoğu hasta için evet.

Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) 2020 kılavuzu, haftada en az 150–300 dakika orta yoğunluklu veya 75–150 dakika yüksek yoğunluklu aerobik aktivite öneriyor. Buna ek olarak kuvvet, esneklik ve denge çalışmalarının da programa dahil edilmesi tavsiye ediliyor.

EULAR 2025 güncellemesi, bu önerilerin romatoid artrit, spondiloartrit ve osteoartrit hastalarının büyük bölümünde güvenli ve uygulanabilir olduğunu destekleyen kanıtlar bulunduğunu belirtiyor.

Çalışmalarda, uygun hasta seçimi ve gözetim altında uygulanan yüksek yoğunluklu egzersizlerin ciddi güvenlik sorunlarına yol açtığını gösteren güçlü bir bulgu bulunmamıştır. Bildirilen yan etkiler çoğunlukla hafif ve geçici nitelikte olup kas ağrısı ve yorgunluk gibi yakınmalardan oluşmaktadır.

Yeni Kavram: "Egzersiz Atıştırması"

DSÖ'nün 2020 kılavuzundaki önemli değişikliklerden biri, fiziksel aktivitenin artık mutlaka en az 10 dakikalık bloklar halinde yapılmasının gerekmemesidir.

Kısa süreli hareket araları bile sağlık açısından anlamlı katkılar sağlayabilir.

Buna "egzersiz atıştırması" (exercise snack) adı veriliyor. Uzun süre oturmayı bölen kısa hareket molaları, özellikle masa başında çalışanlar ve yorgunluğu belirgin olan romatizmalı hastalar için yararlı bir yaklaşım olabilir.

Hastaların Sık Sorduğu Sorular

Ağrım varken egzersiz yapmalı mıyım?

Egzersiz sırasında veya sonrasında hafif ağrı artışı görülebilir. Özellikle yeni başlayan kişilerde kas yorgunluğuna bağlı gecikmeli kas ağrısı (DOMS) ortaya çıkabilir. Ancak ağrı belirginleşiyor veya 24–48 saatten uzun sürüyorsa egzersizin yoğunluğu ve süresi yeniden değerlendirilmelidir.

Hastalığın alevlenme dönemlerinde yüksek yoğunluklu aktivitelerden kaçınmak gerekebilir. Bununla birlikte çoğu hastada fiziksel aktivite tamamen bırakılmak yerine mevcut duruma göre uyarlanabilir. Örneğin yürüyüş, germe veya eklem hareket açıklığı egzersizleri çoğu zaman sürdürülebilir.

Temel yaklaşım şudur: Egzersiz hastalığın durumuna göre uyarlanmalı, mümkün olduğunca devam ettirilmelidir.

Hangi egzersiz benim için uygun?

Kılavuz dört temel fiziksel aktivite alanını vurgulamaktadır:

1. Kardiyovasküler dayanıklılık (yürüyüş, yüzme, bisiklet)

2. Kas kuvveti (direnç bantları, ağırlık çalışmaları)

3. Esneklik (germe egzersizleri)

4. Nöromotorik performans (denge ve koordinasyon çalışmaları)

Bu alanların hangisine öncelik verileceği, hastanın yaşı, hastalığı, fonksiyonel durumu ve hedefleri dikkate alınarak bireysel olarak belirlenmelidir.

Teknoloji Artık Tedavinin Bir Parçası

EULAR 2025 güncellemesinin dikkat çekici yönlerinden biri, akıllı saatler ve aktivite takip cihazlarının fiziksel aktiviteyi destekleyici araçlar olarak değerlendirilmesidir.

Bu cihazlar:

• Günlük aktivite düzeyini daha objektif biçimde değerlendirmeye

• Hedef belirlemeye ve ilerlemeyi izlemeye

• Motivasyonu sürdürmeye

yardımcı olabilir.

Çalışmalar, romatizmalı hastaların bu teknolojileri yüksek oranda benimsediğini ve düzenli kullanabildiğini göstermektedir.

Sağlık Profesyonellerinin Rolü

Kılavuz yalnızca hastalara değil, sağlık profesyonellerine de önemli mesajlar veriyor.

Fiziksel aktivitenin teşvik edilmesi; romatoloji uzmanları, fizyoterapistler, hemşireler ve diğer sağlık çalışanlarının ortak sorumluluğu olarak görülüyor.

Pratikte şu üç soru bile yararlı olabilir:

1. Haftada kaç gün orta veya yüksek yoğunluklu fiziksel aktivite yapıyorsunuz?

2. Bu aktiviteler ortalama kaç dakika sürüyor?

3. Haftada kaç gün kuvvet egzersizi yapıyorsunuz?

Bu basit değerlendirme, hastanın mevcut aktivite düzeyini anlamaya yardımcı olabilir.

Hangi Hastalarda Daha Dikkatli Olunmalı?

Romatizmalı hastalarda fiziksel aktivite için hastalığa özgü mutlak kontrendikasyonlar oldukça sınırlıdır. Ancak bazı durumlarda programın uyarlanması gerekir:

• Alevlenme dönemlerinde: Yüksek yoğunluklu aktiviteler azaltılabilir.

• Şiş veya ağrılı eklemler varsa: O bölgeyi zorlayan egzersizler geçici olarak sınırlandırılabilir.

• Belirgin fonksiyon kaybı varsa: Daha düşük yoğunlukta başlanıp kademeli ilerlenebilir.

• Eşlik eden kalp, akciğer veya nörolojik hastalıklar varsa: Egzersiz planı buna göre düzenlenmelidir.

• Davranış Değişikliği Olmadan Egzersiz Reçetesi Yetmez

Kılavuzun önemli mesajlarından biri de fiziksel aktivitenin sürdürülebilir olması gerektiğidir.

Bunu destekleyen yöntemler arasında:

• Hedef belirleme

• Öz-izleme (adım sayısı, egzersiz süresi vb.)

• Düzenli geri bildirim

• Karşılaşılan engellere çözüm geliştirme

• Takip görüşmeleri

yer almaktadır.

Bu yaklaşımlar birlikte uygulandığında fiziksel aktiviteye uyum anlamlı ölçüde artabilmektedir.

Önemli Bir Nokta: Romatizmada Fiziksel Aktivite Programı Hastanın Kendine Özeldir

Fiziksel aktivite önerileri genel prensipler sunsa da her hasta farklıdır.

Hastalığın aktivitesi, eklem hasarının derecesi, eşlik eden hastalıklar, yaş ve kişinin mevcut kondisyon düzeyi göz önünde bulundurulmalıdır. Bu nedenle yeni bir egzersiz programına başlamadan önce hekiminiz veya fizyoterapistinizle görüşmeniz yararlı olacaktır.

Sonuç

Romatoid artrit, spondiloartrit veya osteoartrit tanısı alan birçok hasta için fiziksel aktivite, tedavinin önemli bileşenlerinden biridir.

EULAR 2025 güncellemesi, düzenli ve uygun şekilde planlanan fiziksel aktivitenin güvenli ve yararlı olduğunu destekleyen güçlü bilimsel kanıtlar sunmaktadır.

Pek çok hastada bulunan "egzersiz eklemimi daha fazla yıpratır" endişesinin güncel bilimsel veriler ışığında yeniden değerlendirilmesi faydalı olacaktır.

Hastalık alevlenmesi sırasında bile, çoğu hastada fiziksel aktivite tamamen bırakılmak yerine mevcut duruma göre uyarlanabilir. Bu nedenle egzersiz konusunda bireyselleştirilmiş öneriler almak için romatoloji uzmanınız veya fizyoterapistinizle görüşmeniz önemlidir.

Kaynak

Rausch Osthoff AK, Vliet Vlieland TPM, Ferreira RJO ve ark. EULAR recommendations for physical activity in people with inflammatory arthritis and osteoarthritis: 2025 update. Ann Rheum Dis 2026;85:1026–1038.

i